Andere werkelijkheid

‘Humanisme is nu nog gebaseerd op de aanname dat er authenticiteit is van gevoelens. Die bestaat niet meer. Dat luisteren naar je gevoelens was leuk in de negentiende eeuw. Nu zeggen dat je naar je hart moet luisteren is echt een verkeerd advies. Want je hart kan nu best gekaapt zijn door Vladimir Poetin, die via allerlei algoritmes heel goed weet hoe hij bij jou op de angst- en haatknop moet drukken. Wanneer je naar je hart luistert, luister je in feite naar een vreemde macht’. Aldus de Israëlische historicus Yuval Harari onlangs in NRC Handelsblad. De laatste tijd gaan er steeds meer stemmen op die dit beweren, mede gebaseerd op waar alleen al Cambridge Analytica toe in staat bleek de zijn. Als Harari en de zijnen gelijk hebben is de mens niet meer dan een hoopje gemanipuleerde info waaraan goed geld te verdienen is. De enige manier volgens Harari om ons bewustzijn beter te leren kennen is de weg van de meditatie: vaste momenten in het jaar je totaal afsluiten van de werkelijkheid en dan proberen opnieuw contact met jezelf te maken. Het zou zomaar kunnen en heeft zich op verschillende manieren ook bewezen in aloude kloostertradities. Maar zal het ons echt uit de gesloten werkelijkheid halen waarin wij gevangen zitten?

Als de bijbel spreekt over de werkelijkheid dan doet zij dit altijd met twee woorden: hemel en aarde. En dat is niet voor niets. De hemel functioneert in bijbelse verhalen als de levensvoorwaarde voor de aarde. Zonder hemel: geen aarde. De hemel is in de bijbel niet zozeer de plaats waar we naar toegaan na onze dood als wel de plaats die het mogelijk maakt dat er op aarde menselijk leven mogelijk is. In Genesis 1 is de hemel letterlijk een dak boven de aarde dat zorgt dat de aarde beveiligd wordt tegen de chaotiserende machten. De mens op de aarde leeft onder de beveiligende koepel van hemel. En in die hemel, zo wil het bijbelverhaal, zit hij die zich aan Mozes bekend maakt met de naam ‘Ik zal met je zijn’. De mens op aarde is dus niet aan zijn lot overgelaten, maar leeft van een geheim dat ‘hemel’ wordt genoemd. Een dimensie waar wij geen grip op hebben. Een plaats die ook niet gefixeerd kan worden. ‘God is in de hemel en de mens is op de aarde’, zo zegt het boek Spreuken. Als Jezus kopje onder gaat in het water van de Jordaan ziet hij de hemel openscheuren en hoort hij uit die hemel een stem die zegt: ‘Jij bent mijn Geliefde!’. Het wil ten diepste zeggen: onze gesloten, eendimensionale werkelijkheid heeft niet het laatste woord. Buiten ons bereik is er een levend woord dat op ons toekomt om onze eenzaamheid te doorbreken. Een stem die ons maakt van een object van vreemde machten tot een handelend subject dat nog weleens het verschil zou kunnen maken in deze wereld. Harari verwacht veel van verhalen, zo zei hij tegen Bas Heijne in zijn docu-serie ‘Onbehagen’. Volgens hem zijn het de verhalen die een mens kunnen helpen aan veerkracht en empathie. Helemaal eens. Maar het komt er mijns inziens wel erg op aan over welk verhaal het gaat. Wat mij betreft is het in de eerste plaats toch dit bijbelverhaal dat we, juist ook vandaag, zo dringend nodig hebben.

Ad van Nieuwpoort